Xəyalə Cəfərova
Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının üzvü
Milli Özünüdərk və Müstəqilliyin Vəhdəti: Heydər Əliyevin Ana Dili Siyasəti Hüquqi Müstəvidə
Müasir beynəlxalq hüquq müstəvisində və konstitusionalizm təcrübəsində dil hüququ xalqın öz müqəddaratını təyinetmə, mədəni-mənəvi irsini qoruma və milli kimliyini yaşatma hüququnun ayrılmaz tərkib hissəsidir. Dövlət dili təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda dövlətin suverenliyini, hüquqi varlığını və konstitusiya quruluşunu şərtləndirən əsas institutlardan biridir. Azərbaycan xalqının ana dilinin yaşaması və inkişafı hüququnun konstitusion-hüquqi müstəvidə təmin edilməsi və normativ baza ilə möhkəmləndirilməsi Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyası ilə birbaşa bağlıdır.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan dilinə yalnız mədəni kateqoriya kimi deyil, dövlətçiliyin hüquqi sütunu kimi yanaşmışdır. Bu strateji xətt bir sıra mühüm normativ-hüquqi aktlarda öz əksini tapmışdır.
Konstitusion Əsaslar: 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunun təsbit edilməsi ana dilimizin hüquqi zəmanətini ən ali səviyyədə möhkəmləndirmişdir.
18 iyun 2001-ci il tarixli Fərman: “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” Fərman dövlət dilinin işlədilməsi sahəsində hüquqi nəzarət mexanizmlərini gücləndirmiş, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət Dil Komissiyasının yaradılması ilə dil siyasətinin institusionallaşmasını təmin etmişdir.
9 avqust 2001-ci il tarixli Fərman: Hər il avqust ayının 1-nin “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü” kimi qeyd olunması haqqında Fərman Latın qrafikalı əlifbaya keçid prosesini yekunlaşdırmış və milli dil hüququnun təbliğinə möhkəm normativ zəmin yaratmışdır.
Ulu Öndərin “Xalqı xalq edən, milləti millət edən onun ana dilidir” konseptual tezisi hüquqi müstəvidə ana dilinin milli varlığın saxlanması hüququ ilə eyniləşdirilməsini simvolizə edir. Heydər Əliyev hesab edirdi ki, fərdin öz ana dilini bilməsi onun öz milli-hüquqi köklərini dərk etməsinin ilkin şərtidir.
Bu hüquqi və siyasi xətt hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Latın qrafikalı kitabların kütləvi nəşri, Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının hazırlanması, dünya ədəbiyyatı nümunələrinin tərcüməsi, “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nın icrası, eləcə də rəqəmsal məkanda dilin tətbiqinin genişləndirilməsi dövlətin dil hüququnun müdafiəsinə dair pozitiv öhdəliyini (positive obligation) tam şəkildə yerinə yetirdiyini göstərir.
Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi real tətbiqi sahəsində mühüm istiqamətlərdən biri ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi və dövlət-vətəndaş münasibətləridir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual, Cinayət Prosessual və İnzibati Prosessual məcəllələrinə əsasən, Azərbaycan Respublikasında məhkəmə icraatı dövlət dilində — Azərbaycan dilində aparılır. Məhkəmə proseslərində Azərbaycan dilindən yüksək səviyyədə, hüquqi-terminoloji dəqiqliklə istifadə olunması ədalət mühakiməsinin keyfiyyətini və şəffaflığını təmin edən əsas amillərdəndir. İcraatın aparıldığı dili bilməyən şəxslərə tərcüməçi xidmətindən ödənişsiz istifadə etmək hüququnun verilməsi isə həm dövlət dilinin aliliyini qoruyur, həm də insan hüquqlarının (ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun) təminatına xidmət edir.
Dövlət orqanlarına müraciətlərdə hüquqi rejim: “Vətəndaşların müraciətləri haqqında” və “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunlarının tələblərinə əsasən, dövlət təşkilatları, yerli özünüidarəetmə organları və hüquqi şəxslərlə kargüzarlıq, rəsmi yazışmalar və vətəndaşların qəbulu dövlət dilində aparılır. Müraciətlərin ədəbi dil normalarına, orfoqrafiya qaydalarına və rəsmi-işgüzar üsluba uyğun tərtib edilməsi hüquqi sənədlərin düzgün təfsiri və icrası üçün zəruri hüquqi şərtdir.
Müasir rəqəmsal dövrdə xarici terminlərin lüzumsuz işlədilməsi, sosial şəbəkələrdə ədəbi dil normativlərinin pozulması və orfoqrafiya qaydalarına riayət edilməməsi təkcə linvistik xarakterli problem deyil, mədəni-hüquqi təhlükəsizlik məsələsidir.
Dövlət orqanlarının və təsisatların əsas öhdəliyi normativ-hüquqi aktlarda təsbit olunmuş dil normalarının pozulmasına qarşı hüquqi nəzarəti artırmaqdan ibarətdir.
Cəmiyyətin və vətəndaşın öhdəliyi ziyalıların, müəllimlərin, alimlərin, jurnalistlərin və gənc nəslin ədəbi dil normalarını mənimsəməsi, Konstitusiya və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş dövlət dilinə hörmət borcunun icrasıdır.
Azərbaycan dili — Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid və Bəxtiyar Vahabzadə kimi nəhəng söz ustalarının yaratdığı zəngin irsin hüquqi və mədəni daşıyıcısıdır.
Nəticə etibarilə, peşəkar hüquqşünas, vəkil, eyni zamanda vətəndaş cəmiyyətinin aktiv nümayəndəsi kimi qeyd etməliyəm ki, Azərbaycan dili milli birliyimizin, dövlət müstəqilliyimizin və milli-mənəvi dəyərlərimizin əsas hüquqi sütunlarından biridir. Ana dilimizi qorumaq, ədəbi dil normalarına riayət etmək və onu gələcək nəsillərə saf şəkildə ötürmək təkcə mənəvi borc deyil, hər bir Azərbaycan Respublikası vətəndaşının müqəddəs konstitusion və vətəndaşlıq vəzifəsidir. Dilimizin yaşadılması xalqımızın milli kimliyinin, dövlətçiliyinin və gələcəyinin etibarlı təminatıdır.
